اسپانيا ( اندلس ) . به اين ترتيب ، مساحت كشورهاى اسلامى در عصر عباسيان ، بدون محاسبهء اسپانيا ، برابر با مساحت تمام قارهء اروپا بود يا بيشتر . « 1 » طبيعى است كه فرهنگ تمام اين كشور ها به مركز اسلام نفوذ مى كرد و مى خواست با فرهنگ اسلام آميخته شود ، در حالى كه غث و سمين و سره و ناسره در هم آميخته بود . انگيزهء اصلى مأمون براى تشكيل جلسات مناظره مى دانيم مأمون پس از تحميل مقام ولايت عهدى به امام على بن موسى الرضا عليه السلام به خاطر حفظ موقعيت خويش و ثبات مقام خلافت كه خود داستان مشروح و مفصلى دارد ، امام عليه السلام را از مدينه به طوس دعوت كرد و هگام ورود امام عليه السلام به خراسان جلسات

--> ( 1 ) . گوستاولوبون مى گويد : اسلام در عصر هارون و پسرش مأمون به اوج گسترش خود رسيده بود ، چه كشور آن ها در آسيا تا سر حد چين گسترش يافته و در آفريقا هم بربرها در برابر حملات عرب تا حبشه ، و يونانيان با بسفور متوارى شده ، و از سمت مغرب دامن آن تا اقيانوس اطلس وسعت پيدا كرده بود و در طول دو قرن ، اين قبايل و طوايف پردل كه تعليمات پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله تمام آنان را ملت واحدى قرار داده بود ، از حيث وسعت خاك ، در رديف بزرگ ترين كشورهاى جهان قرار گرفتند و اين حكومت وسيع نه فقط از نظر نيرو و قدرت ، بلكه در تمدن نيز بر تمام دنيا تفوق داشت ( تمدن اسلام و عرب ، ص 215 - 216 ) . .